انديشهء يونانى و واقعيتهاى دوره‌اى كه خلافت عباسيان بر همهء شؤون آن سايهء بلند و سنگين خود را گسترده بود ، غيرممكن بود . با وجود آنكه انديشهء مدنى فارابى داراى نظامى يكپارچه و انسجامى درونى بود و به‌ويژه با الزامات و لوازم نظرى حكمت عملى در تعارض نبود ، نهايتا در ايجاد هرگونه اثر عملى در حيات مدنى و سياسى بىتأثير بود . « 1 » تأسيس انديشه‌اى سياسى بر پايهء تفكّر عقلى كه نخستين‌بار در روزگار اسلامى به دست فارابى صورت گرفت ، پس از او ، توسّط فرزانگانى همچون ابو على مسكويه رازى ، ابو الحسن عامرى ، ابن سينا ، خواجه نصير طوسى در محيط فكرى مسلمانان ادامه يافت . « 2 » اهميت مباحث مربوط به سياست نزد انديشمندان عقلى مسلمانان سبب گرديد در طبقه‌بندى علوم ، كه از ميراث يونانيان است ، محلّ دقيق آن معلوم گردد . حكمت در درجهء اول به دو بخش مهمّ تقسيم مىشود : الف - شناخت حقايق اشياء ، يا حكمت نظرى ؛ ب - عمل و قيام به كارها آن‌طور كه بايد ، يا حكمت عملى . حكمت عملى هم به علم اخلاق ، تدبير منزل و سياست مدن تقسيم مىشود . « 3 » فارابى در فصل پنجم كتاب احصاء العلوم ، تحت عنوان علم مدنى به توضيح آن مىپردازد و « 4 » اخوان الصفا در رسالهء هفتم خود ، علم سياست را جزء صنايع علمى ، و نه عملى ، جاى داده‌اند . در اين تقسيم‌بندى ، حكمت نظرى به علوم رياضى ، شرعى وضعى ، و فلسفهء حقيقى تقسيم مىشود و فلسفهء حقيقى خود شامل علوم رياضى ، منطقيات ، طبيعيات و علوم الهى است . جاى علم سياست نزد آنان در علوم الهى است .

--> ( 1 ) . درآمدى فلسفى بر تاريخ انديشهء سياسى در ايران ، ص 143 . ( 2 ) . ر . ك : تاريخ انديشهء سياسى در ايران و جهان اسلامى ، ص 289 به بعد . ( 3 ) . سياست در اسلام ، ص 98 . همچنين مقايسه شود با تقسيم‌بندى ارسطو از علوم در پانوشت مرحوم شهيد مطهرى در اصول فلسفه و روش رئاليسم ، ج 1 ، ص 36 و سير حكمت در اروپا ، ص 39 . ( 4 ) . نك : احصاء العلوم ، صص 106 تا 112 .